Zespół Szkół Specjalnych
im. Jana Brzechwy
w Kędzierzynie-Koźlu


Biofeedback


O terapii biofeedback


Bardzo często zadawane mi pytania dotyczą istoty biofeedbacku i zasady działania mechanizmu sprzężenia zwrotnego.Zazwyczaj pytający mają na myśli neurofeedback, gdyż złożoność techniczna tej metody wydaje się być na tyle niezrozumiała, że konieczne wydaje się dopytanie o szczegóły.Dlatego postanowiłam opisać przypadki różnorakich zastosowań metody i jej uwarunkowań zarówno w sferze fizjologii jak i psychiki człowieka. Każdy z nas, żeby mieć informacje o sobie musi je od kogoś otrzymać. Interakcje z drugim człowiekiem to lustro, w którym odbija się nasza psychika.. Jaka jest zależność między wzorcem fal mózgowych a funkcjonowaniem układu nerwowego człowieka? Prawidłowo funkcjonujący mózg jest wypadkową kilku czynników:

  • budowy organicznej
  • układu fal mózgowych, który jest adekwatny do wieku,
  • stanu zdrowia
  • sposobu funkcjonowania
  • czynników genetycznych

Bazą jest odziedziczony typ układu nerwowego, który jest podstawą różnorakich sposobów funkcjonowania. Czynniki te wszystkie od siebie współzależą . Od tego czy mózg ma prawidłową budowę organiczną zależy wzorzec fal mózgowych. Nieprawidłowości w budowie przełożą się na nieprawidłowy wzorzec, który będzie miał wpływ na funkcjonowanie człowieka, które z kolei będzie miało wpływ na stan zdrowia. I odwrotnie stan zdrowia ma wpływ na nasze zachowanie, ale również na odzwierciedlający go wzorzec fal mózgowych. Informacje o tym co się z nami dzieje możemy otrzymywać z różnych żródeł z poziomu fizjologii, psychiki, odziaływań międzyludzkich itp. Kluczem do właściwego funkcjonowania jest równowaga biologiczna i psychiczna a biofeedback jest takim sposobem uzyskiwania informacji, żeby w odpowiedzi dać jak najbardziej zbliżony do stanu równowagi obraz organizmu człowieka. Jeżeli naszym problemem jest brak koncentracji to poprawę stanu naszego funkcjonowania możemy uzyskać w różnoraki sposób: - uzupełnić braki witamin i mikroelementów jeśli ich brak jest przyczyną problemu, czyli doprowadzić do równowagi organizmu na poziomie biochemicznym - ćwiczyć funkcje poznawcze tj. pamięć postrzeganie, uwagę jeśli przyczyna tkwi w zaburzeniu tychże - korygować wzorzec fal mózgowych, który odzwierciedla nasze problemy na poziomie równowagi bioelektrycznej - zadbać o prawidłowy stan psychiczny jeśli przyczyna zaburzeń koncentracji tkwi w stresie , lęku, korzystając z metod terapii psychologicznej, stosując sposoby radzenia sobie ze stresem, ucząc się właściwego postępowania w sytuacjach trudnych, ale również stosując bezpośrednio metody biofeedbacku doprowadzające do równowagi psychicznej za pomocą zrównoważenia wzorca fal mózgowych. Idealną sytuacją byłaby możliwość skorzystania ze wszystkich dostępnych metod uzyskiwania homeostazy. Ponieważ człowiek jest całością zarówno w sferze fizjologicznej jak i psychicznej. Wszystkie nasze problemy mają odzwierciedlenie w ciele i psychice, ale jednostką sterującą jest mózg- nasze centrum dowodzenia i stąd właśnie powinna nadejść najszybsza i najskuteczniejsza pomoc.

Mózg człowieka składa się z dwóch półkul ściśle ze sobą współpracujących. W jego obszarze odnaleziono i opisano miejsca, które są odpowiedzialne za poszczególne funkcje organizmu. Można to było zrobić po wielu latach badań nad mózgiem a szczególnie dziś, gdy rozwój metod obrazowania mózgu popchnął naprzód wiedzę o tym najważniejszym organie człowieka. W mózgu wyodrębniono wiele ośrodków sterujących funkcjonowaniem naszych organizmów. Mamy tu ośrodki mowy, równowagi, części odpowiedzialne za logiczne myślenie itp. Pola Brodmana, a jest ich kilkadziesiąt lokalizują występowanie poszczególnych funkcji. Ich znajomość jest jednym z elementów wiedzy neuroterapeuty. Protokoły neurofeedbacku wykorzystują to zlokalizowanie funkcji do odpowiedniego umiejscowienia elektrod a wiedza na temat wzorca fal mózgowych w zależności od wieku, dojrzałości układu nerwowego pozwala na promowanie lub obniżanie progów zakresu występowania poszczególnych fal mózgowych a co za tym idzie na doprowadzeniu do stanu równowagi bioelektrycznej przy wykorzystaniu mechanizmu sprzężenia zwrotnego. Sygnał EEG jest sygnałem zbieranym z powierzchni czaszki, badanie to nie może więc być tak dokładne jak tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny, ale też nie powoduje skutków ubocznych w postaci dawki promieniowania i jeśli nie występują uszkodzenia organiczne, to do oceny funkcjonowania mózgu jest wystarczające. W naprawieniu pewnych zaburzeń, być może skuteczniejszy byłby skalpel chirurga, ale czy jest ktoś chętny? Mamy jeszcze całą gamę leków służących poprawie funkcjonowania mózgu, ale niestety one nie działają wybiórczo, mają wpływ na cały organizm stąd poważne nieraz skutki uboczne. Każdy z nas funkcjonuje inaczej mamy różne doświadczenia życiowe, wychowujemy się w różnych środowiskach, czerpiemy z doświadczeń pokoleń, które były przed nami. Ich doświadczenia i działania miały wpływ na to jak ukształtowało się ich widzenie świata a to z kolei miało wpływ na zmiany czynnościowe w mózgu,które powtarzane latami utrwaliły sposoby reagowania i funkcjonowania. Jesteśmy wypadkową tych wszystkich elementów, dlatego nie można patrzeć na zachowania danego człowieka li tylko przez pryzmat jego doświadczeń.

Spotykamy się czasem z określeniem zbiorowa mądrość,sądzę że to właśnie ślady zostawione w naszych mózgach przez poprzednie pokolenia, uprawniają nas do posługiwania się tym określeniem i pozwalają na korzystanie z owoców tej mądrości. Jesteśmy różni ponieważ różnie funkcjonuja nasze mózgi. Wg Amerykanina Paula MacLeana, który badaniom nad budową ludzkiego mózgu poświęcił sporą część swojego życia, nasz mózg w różny sposób korzysta ze swoich zasadniczych części : kresomózgowia, międzymózgowia i pnia mózgu. Każda z nich odpowiada za inne zachowania . Ludzie u których dominuje mózgowie, kierują się emocjami a ich zachowania są impulsywne. To ci ,którzy uwielbiają przewodzić, potrafią pociągnąć ludzi za swoimi pomysłami , nie boją się improwizacji i ryzyka. Ci którzy najczęściej korzystają z międzymózgowia to chłodni racjonaliści, zdystansowani, często perfekcjoniści, przewidujący skutki zachowań i bez skłonności do ryzyka. Oni myślą, logicznie w oparciu o fakty. Są systematyczni, punktualni ,uporządkowani. Ludzie u których dominuje pień mózgu kierują się uczuciami i instynktem, wszędzie znajdą bratnią duszę z każdym potrafią porozmawiać, ponieważ empatia to bliskie im stan umysłu. Oczywiście używamy wszystkich tych części, ale zawsze jedna z nich dominuje. Dlaczego nasz mózg funkcjonuje w oparciu o dominację akurat jednego z tych elementów ? Być może wyjaśnieniem są zbiorowe doświadczenia naszych przodków przekazane nam poprzez geny. Jesteśmy jacy jesteśmy, ale czy to znaczy, że nie możemy się zmieniać? Wprost przeciwnie, jesteśmy dalszym ciągiem genetycznej układanki i nasze doświadczenia również zmienią zapis genetyczny przyszłych pokoleń. Nasze doświadczenia czyli warunki zewnętrzne ( historia ,przyroda, ekologia…) i wewnętrzne ( zdrowie, wychowanie, uczenie się…) W oparciu o taką wiedzę ukształtowały się różne teorie i terapie psychologiczne. Czy można je traktować wybiórczo? Mówimy o psychologii poznawczej, psychologii emocji i różnych innych, które próbują wyjasniać nasze zachowania. We wszystkich jest element wspólny są to emocje, myśli doświadczenia w różnych konfiguracjach.. Czy mamy wpływ na swój mózg? Jeśli nie będziemy zajmować się tu wymiarem egzystencjalnym i filozoficznym to owszem możemy o niego dbać dostarczać mu właściwego pożywienia, dobrych emocji i sporej porcji danych do przetwarzania bo mózg nie lubi się nudzić, ale jeśli mamy wpływ na mózg to może i na własne życie też a to już jest gra warta świeczki. Jak to zrobić? Najlepiej ,jak wspomniałam, wieloma metodami naraz. Jedną z metod jest neurofeedback. Jest to rodzaj treningu mózgu a więc opiera się o mechanizm uczenia się.

Mózg w trakcie treningu otrzymuje informacje poprzez kanał wzrokowy, słuchowy a czasem też dotykowy o skuteczności jego działania w danym momencie. Wielokrotnie powtarzany trening utrwala wzorzec fal mózgowych właściwy dla danego wieku rozwojowego na tyle na ile na skutek treningu uda się go zbliżyć do “ ideału” Od strony technicznej polega to na tym, by amplituda fal o określonej częstotliwości w danym obszarze mózgu odpowiadała wzorcowi.Trenując zawsze musimy mieć odniesienie do stanu zastanego, jeśli więc człowiek z problemem słabej koncentracji ma nadmiar fal wolnych ( delta,theta lub alfa w w przednich okolicach mózgu to naszym zadaniem jest doprowadzić do zmniejszenia amplitudy tych fal w czole i “przesunięcia” ich niejako w okolice centrum i tyłu głowy, gdzie jest właściwsze dla nich miejsce. Żeby uzyskać informacje o stanie zastanym, czyli de facto postawić diagnozę musimy wykonać tzw. mapę mózgu lub wykonać badanie EEG a najlepiej jedno i drugie. Neuroterapeuta ma do dyspozycji wiele protokołów treningowych z których może skorzystać po ocenie stanu pacjenta.Musi znać budowę mózgu i jego funkcje, by wiedzieć które obszary należy skorygować pod względem czynności bioelektrycznej. Wiele jest zaburzeń funkcjonowania i chorób w których możemy pomóc stosując biofeedback np.autyzm, ADHD, epilepsja, dysleksja,tiki, wszelkiego rodzaju nerwice, fobie a nawet choroby neurodegeneracyjne.

Celowo użyłam teraz określenia biofeedback, gdyż ma ono szersze znaczenie niż neurofeedback. Odnosi się do całości organizmu. Obok wpływania na połączenia neuronalne i czynność bioelektryczną mózgu, możemy też sami wpływać na rytm swojego serca, oporność skóry i oddychanie a co za tym idzie na dostarczanie tlenu do różnych partii ciała. Mamy tym samym wpływ na poziom stresu. Za pomocą biofeedbacku możemy wpływać na temperaturę ciała i ukrwienie poszczególnych tkanek. Technikę tę stosuje się powszechnie w placówkach medycznych w Stanach Zjednoczonych a i u nas zyskuje ona coraz większe znaczenie, ponieważ pozwala na wyeliminowanie nadmiaru leków nieobojętnych dla zdrowia. Jeśli dodatkowo z treningami biofeedback są sprzężone treningi poznawcze w rodzaju ćwiczeń koncentracji, pamięci i postrzegania to rezultat naszych działań będzie znacznie szerszy niż gdybyśmy stosowali tylko terapię biofeedback lub tylko terapię poznawczą. Jeśli mamy do czynienia z zaburzeniami funkcjonowania w rodzaju zachowań patologicznych lub nerwicowych stosowanie biofeedbacku w połączeniu z terapią psychologiczną jest najskuteczniejsze. Często terapeuci licytują się czyja terapia lepsza, niestety jest to objaw niezrozumienia istoty pomocy. Tylko współpraca w zakresie różnych terapii może przynieść zadowalające rezultaty. Jednak najistotniejszą korzyścią z terapii biofeedback jest uzyskanie wiedzy o sobie samym, swoich reakcjach i przeświadczenie uzyskania wpływu na swoje funkcjonowanie w życiowych sytuacjach. My ludzie XXI wieku mający dostęp do skomplikowanych pod względem chemicznym leków, przyzwyczajeni, że na każdą dolegliwość jest odpowiednia pigułka zdumiewamy się, że sami możemy mieć wpływ na swoje zdrowie.

     Gabriela Joniak